بدل آن : به وزن آن شحم حنظل و سدس آن حجر ارمنى است و مفرد آن بعد از يك شبانه روز عمل مىكند و با معاجين و محركى زود عمل مىنمايد و قوّت آن تا سه سال باقى مىماند . حبق به فتح حا و با و قاف به عربى اسم جنس گل نباتات ما بين شجر و گياه خوشبو است و از مطلق آن مراد فودنج است . فصل الحاء المهمله مع الجيم حجر به فتح اول و دويّم و سكون راى مهمله به فارسى سنگ و برد و به هندى پتهر نامند . ماهيت آن : اسم جنس هر چه از اجزاى زمين صلب گردد به طول زمان و توالى اتصالات اجزاى لطيفه رقيقه ارضيه و رطوبات لزجه و رسيدن حرارت و يبس و جفاف بر آن مره بعد اخرى تا آنكه رفع مزاج ارضى آن گردد و اختلاف رنگ و صفا و شفافى و غيرها همه به حسب اختلاف اجزا و محل و غلبه رطوبت و حرارت و امثال اينها است مثلًا اگر رطوبت و برودت غالب باشند سفيد و اگر هر دو قليل باشند متكرج و متكدر و اگر حرارت و يبوست غالب باشند سرخ و اگر كمتر باشند زرد و اگر حرارت مفرط و رطوبت كم باشد سياه و صلب و اگر ضعيف باشد رخو و اگر تأثير حرارت و رطوبت در آن متساوى باشد متساوى الاجزاء و اگر مختلف باشد غير متساوى در رنگ و صلابت و رخاوت و غيرها و تفصيل اقسام و مراتب آن طول دارد و محل گنجايش آن ندارد و بدان كه شنيده شده كه اطباى فرنگ مىگويند كه احجار را بنابراين كه هيچ ذايقه و بو ندارند چندان تأثيرى و منفعت و خاصيتى در بدن انسان نيست هر نحو كه استعمال نمايند و همچنين طلا و نقره و اين سخن ناتمام مىنمايد . حجر الابيض به فتح حاى مهمله و جيم و ضم راى مهمله و الف و سكون باى موحده و فتح ياى مثناة تحتانيه و سكون ضاد معجمه در آخر . ماهيت آن : سنگى است سفيد ساييده آن مانند شير و گويند كه آن حجر لبنى است . طبيعت آن : معتدل مايل به حرارت و يبوست . افعال و خواص آن : جهت عسر البول نافع و در ساير افعال مانند فادزهر حيوانى است و مراد اكسيريان از حجر ابيض زجاج آيينه است . حجر الاحمر به فتح الف و سكون حاى مهمله و فتح ميم و سكون راى مهمله . ماهيت آن : نوعى از الماس است به رنگ بيخ مرجان و يك دانگ آن سم قاتل است . حجر الارمنى به فتح همزه و سكون راى مهمله و فتح ميم و كسر نون و سكون ياى نسبت . ماهيت آن : سنگى است لاجوردى اغبر و اندك ازرق با رمليت و ملمس آن نرم و ملايم و نوعى از آن سرخ و تيره و از ارمنيه خيزد و لهذا حجر ارمنى نامند و بهترين آن سنگين هش با اندك ملوحت و انطاكى نوشته كه شايد لاجورد فج غير كامل باشد . طبيعت آن : گرم و خشك در دويّم و انطاكى در دويّم سرد و خشك نوشته و صاحب اختيارات در اول گرم و خشك دانسته . افعال و خواص آن : مفرح قلب بالخاصيت و بالعرض به سبب تنقيه سودا و مسهل قوى سودا و از لاجورد انفع و از خربق سياه اسلم و جالى گرده و مثانه و بالخاصيت جهت جذام مفيد و مستعمل مغسول آن است و غسل آن باعث زيادتى تقويت عمل آنست و غير مغسول آن مضر معده و مغثى و مصلح آن كثيرا و عسل و سليخه و انيسون . مقدار شربت آن : تا نيم مثقال . بدل آن : لاجورد مغسول است يك وزن و نيم آن و به وزن آن خربق . حجر الاساكفه به فتح الف و سين مهمله و الف و كسر كاف و فتح فا و ها . ماهيت آن : سنگى است ملون به سرخى و زردى و سياهى درهم به هيأت سنگريزه و شكسته آن مايل به تيرگى و كبودى . طبيعت آن : سرد و خشك . افعال و خواص آن : ذرور آن جهت ورم لهات و جراحات و قطع نزف الدم نافع و مستعمل كفش گران است و لهذا آن را حجر الاساكفه نامند و اسكاف كفش دوز است . حجر الاسفنج به كسر همزه و سكون سين مهمله و فتح فا و سكون نون و جيم . سنگى است كه در اسفنج يافت مىشود و ماهيت اسفنج مذكور شد و بهترين آن سفيد صلب آنست . طبيعت آن : در اول گرم و در دويّم خشك . افعال و خواص آن : مجفف بىلذع و قاطع نزف الدم و ذرور آن جهت التيام جراحات و طلاى آن جهت تحليل اورام و آشاميدن دو دانگ آن با شراب و امثال آن جهت تفتيت حصات گرده و يرقان نافع .